زيب سنڌيءَ جي ڪهاڻي’ٽيويهون در‘ هڪ تقابلي ۽ تنقيدي اڀياس ــ ڊاڪٽر احسان دانش Dr. Ahsan Danish

ڊاڪٽر احسان دانش

 

زيب سنڌيءَ جي ڪهاڻي’ٽيويهون در‘

هڪ تقابلي ۽ تنقيدي اڀياس

 

سنڌي افسانوي ادب جي تاريخ تي نظر وجهڻ سان معلوم ٿيندو ته هر دور جي ڪهاڻي پنهنجي سماج جي فڪري، سياسي ۽ ثقافتي حالتن جي عڪاسي ڪندي رهي آهي. شروعاتي دور جي رومانوي ۽ اخلاقي ڪهاڻين کان وٺي ترقي پسند تحريڪ، جديديت ۽ مابعد جديد رجحانن تائين سنڌي ڪهاڻي مسلسل پنهنجي موضوعاتي ۽ فني دائري کي وسيع ڪندي آئي آهي. خاص طور ويهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۽ ايڪويهين صديءَ جي شروعات کان پوءِ سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ اهڙا موضوع نمايان ٿيا آهن، جيڪي رڳو فرد جي داخلي ڪيفيتن تائين محدود نه آهن، پر سماجي ناانصافين، انساني درد، مزاحمت ۽ ڌرتيءَ سان وابستگيءَ سان گڏ رياستي جبر، ثقافتي بحرانن ۽ ماحولياتي مسئلن کي پڻ پنهنجي بحث جو مرڪز بڻائين ٿا. جديد سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ خاص طور اهڙا رجحان وڌيڪ شدت سان ظاهر ٿيا آهن، جتي فرد جي ذاتي تڪليف کي اجتماعي مسئلن سان ڳنڍي پيش ڪيو ويو آهي. جديد سنڌي ڪهاڻي صرف وندر يا واقعي جي بيان تائين محدود نه رهي آهي، بلڪه معاشرتي انياءَ، رياستي جبر، انتظامي بيحسي، ماحولياتي بحرانن ۽ انساني وجود سان لاڳاپيل سوالن کي پنهنجو موضوع به بڻايو آهي. ان حوالي سان زيب سنڌي جي تازي ٽھ ماھي ”مھراڻ“ ۾ شايع ٿيل ڪهاڻي  ”ٽيويهون در“ (مھراڻ 2. 2026) جديد سنڌي افسانوي ادب جي هڪ اهم ۽ فڪري طور سگهاري تخليق جي حيثيت رکي ٿي، جيڪا پنهنجي موضوع، فني جوڙجڪ ۽ علامتي معنويت سبب خاص ڌيان لهڻي ٿي.

هيءَ ڪهاڻي بظاهر هڪ اهڙي ملاح جو داستان آهي، جيڪو درياهه ۾ هڪ نوجوان جو لاوارث لاش ڏسي انساني فرض جي ادائيگيءَ لاءِ لاڳاپيل ادارن کي اطلاع ڏيڻ جي ڪوشش ڪري ٿو، پر جيئن جيئن واقعا اڳتي وڌن ٿا، تيئن تيئن پڙهندڙ تي واضح ٿيندو وڃي ٿو ته هيءَ رڳو هڪ لاش جي وارثيءَ يا قانوني ڪارروائيءَ جي ڪهاڻي ناهي. دراصل ڪهاڻيڪار هن معمولي واقعي کي بنياد بڻائي هڪ اهڙي سماجي ۽ سياسي صورتحال کي وائکو ڪري ٿو، جنهن ۾ انسان جي جان کان وڌيڪ اهميت اختيارن، حدن، ضابطن ۽ انتظامي دائري ڪار کي حاصل ٿي وڃي ٿي. لاش جي سڃاڻپ کان وڌيڪ اهم اهو سوال بڻجي وڃي ٿو ته اهو  ”ٽيويهون در“ ڪهڙي ٿاڻي جي حد ۾ اچي ٿو. اهڙي صورتحال جديد بيوروڪريٽڪ نظام جي ان الميي کي ظاهر ڪري ٿي، جتي مسئلي جي حل کان وڌيڪ اهم ذميواريءَ کان بچڻ بڻجي وڃي ٿو.

ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار ميهار ملاح سنڌي سماج جي ان سادي، محنتي ۽ فطرت سان ڳنڍيل ماڻهوءَ جي نمائندگي ڪري ٿو، جنهن وٽ ڪو سياسي اختيار، اقتصادي طاقت يا ادارتي اثر رسوخ موجود ناهي، پر انساني احساس ۽ اخلاقي شعور جي دولت موجود آهي. جڏهن ته ٻئي پاسي پوليس، چوڪيدار، بيلدار ۽ ٻيا سرڪاري ڪردار هڪ اهڙي ادارتي ذهنيت جا نمائندا آهن، جن وٽ انسانيت، همدردي ۽ اخلاقي ذميواري ثانوي حيثيت اختيار ڪري وڃن ٿا. اهڙيءَ طرح ڪهاڻي فرد ۽ نظام جي وچ ۾ هڪ فڪري تصادم کي پيش ڪري ٿي، جتي هڪ اڪيلو ملاح پوري بيوروڪريٽڪ لاتعلقي جي مقابلي ۾ بيٺل نظر اچي ٿو

.

هن ڪهاڻيءَ جو هڪ اهم موضوع ماحولياتي شعور پڻ آهي. زيب سنڌي سنڌو درياهه کي رڳو هڪ جاگرافيائي حقيقت طور پيش نٿو ڪري، بلڪه ان کي زندگي، تهذيب، تاريخ ۽ اجتماعي وجود جي علامت بڻائي ٿو. ميهار لاءِ سنڌو، پاڻيءَ جو ذريعو يا روزگار جو وسيلو ئي ناهي، بلڪه ماءُ جيان مقدس ۽ زندگي بخش وجود آهي. ان ڪري جڏهن ڪھاڻيءَ جي آخري حصي ۾ پوليس لاش لاءِ ھڪ سخت فيصلو ڪري ٿي ته ميهار جي مزاحمت صرف هڪ لاش جي بي حرمتيءَ خلاف نه پر درياهه جي تقدس ۽ وجود جي بچاءَ لاءِ پڻ نظر اچي ٿي. هيءَ مزاحمت دراصل ان فڪري شعور جي عڪاسي ڪري ٿي، جيڪو سنڌوءَ جي گهٽجندڙ وهڪري، ماحولياتي تباهي ۽ انساني لالچ سبب پيدا ٿيندڙ بحرانن جي پسمنظر ۾ وڌيڪ اهميت اختيار ڪري چڪو آهي.

ڪهاڻيءَ جي عنوان  ”ٽيويهون در“

۾ پڻ گهري علامتي معنويت موجود آهي. بظاهر اهو بئراج جو هڪ مخصوص در آهي، جتي لاش ڦاٿل ملي ٿو، پر فڪري سطح تي اهو در انتظامي سرحدن، قانوني دائري ڪار ۽ انساني ذميوارين جي وچ ۾ موجود انهن مصنوعي حدبندين جي علامت بڻجي وڃي ٿو، جيڪي انسانيت جي بنيادي قدرن کي پس منظر ۾ ڌڪي ڇڏين ٿيون. لاش جي قسمت، پوليس جي ذميواري ۽ ميهار جي پريشاني سڀ ڪجهه ان  ”ٽيويهين در" جي چوڌاري ڦرن ٿا، جنهن سبب عنوان هڪ معمولي عدد کان وڌي ڪهاڻيءَ جي مرڪزي علامت ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو.

موضوعاتي لحاظ کان هيءَ ڪهاڻي جديد دنيا ۾ وڌندڙ ادارتي ويڳاڻپَ  (Institutional Alienation)، رياستي بيحسي، ماحولياتي ادراڪ ۽ فرد جي اخلاقي مزاحمت جهڙن اهم مسئلن کي پنهنجي اندر سموئي ٿي. ان حوالي سان هيءَ تخليق عالمي ادب جي انهن ڪهاڻين ۽ ناولن سان به فڪري نسبت رکي ٿي، جن ۾ فرد بي حس نظام جي سامهون اڪيلو بيٺل نظر اچي ٿو. خاص طور فرانز ڪافڪا جي تخليقن ۾ موجود بيوروڪريٽڪ ڄار، البر ڪاميو جي وجودي سوالن ۽ سعادت حسن منٽو جي انساني المين سان هن ڪهاڻيءَ جون فڪري سطح تي گهڻيون هڪجهڙايون محسوس ٿين ٿيون، جيتوڻيڪ زيب سنڌي جو بيانيو مڪمل طور سنڌ جي سماجي، ثقافتي ۽ ماحولياتي پسمنظر سان ڳنڍيل آهي.

مختصر طور چئجي ته  ”ٽيويهون در“ هڪ گهڻ رخي (Multi-layered) ڪهاڻي آهي، جيڪا بظاهر هڪ لاوارث لاش جي واقعي کان شروع ٿئي ٿي، پر اڳتي هلي انساني ضمير، سرڪاري غير ذميواري، فطرت دوست فڪر، سماجي ذميواري ۽ مزاحمت جي هڪ وسيع فڪري ڪائنات کي سامهون آڻي ٿي. ان ڪري هيءَ ڪهاڻي جديد سنڌي افسانوي ادب ۾ رڳو هڪ سماجي ڪهاڻي نه، پر هڪ اهڙي علامتي ۽ فڪري دستاويز جي حيثيت اختيار ڪري ٿي، جيڪا پنهنجي دور جي اهم ترين سماجي ۽ انساني سوالن سان مڪالمو ڪندي نظر اچي ٿي.

 

ميهار ملاح: عوامي ضمير ۽ مزاحمت جو استعارو

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي ”ٽيويهون در“ جو مرڪزي ڪردار ميهار ملاح آهي، جيڪو بظاهر هڪ عام، غريب ۽ بي وس ملاح نظر اچي ٿو، پر ڪهاڻي جي فڪري جوڙجڪ ۾ هو هڪ انتهائي غيرمعمولي ۽ علامتي حيثيت اختيار ڪري وڃي ٿو. ليکڪ ميهار کي روايتي هيرو طور پيش نٿو ڪري، نه وٽس ڪا سياسي طاقت آهي، نه سماجي اثر رسوخ، نه مالي وسيلن جي سگهه؛ پر ان جي باوجود هو ڪهاڻيءَ جي آخر تائين اخلاقي قوت، انساني ذميواري ۽ مزاحمت جي علامت بڻجي سامهون اچي ٿو. هن ڪردار جي اهميت ان ڪري به وڌي وڃي ٿي جو هو اهڙي سماج ۾ انساني ضمير جو نمائندو آهي، جتي اڪثر ادارا ۽ فرد پنهنجي اخلاقي ذميوارين کان لاتعلق ٿي چڪا آهن.

ڪهاڻي جي شروعات ئي ميهار جي انساني حساسيت سان ٿئي ٿي. هو جڏهن درياهه ۾ نوجوان جو لاش ڏسي ٿو ته ان کي هڪ معمولي حادثي يا روزمرهه جي منظر طور نظرانداز نٿو ڪري. لاش کي ڏسندي سندس اکين مان لڙڪ وهي اچن ٿا. هيءَ منظرنگاري ٻڌائي ٿي ته ميهار وٽ انسانيت جو اهو احساس موجود آهي، جيڪو ٻين ڪردارن وٽ اڻ لڀ آهي. چوڪيدار، سپاهي، منشي ۽ صوبيدار سڀ لاش کي هڪ "مسئلو" سمجهن ٿا، جڏهن ته ميهار ان کي هڪ انسان جو لاش سمجهي ٿو. هتي ليکڪ ٻن مختلف اخلاقي روين جو تقابل پيدا ڪري ٿو: هڪ طرف بي حس ادارا آهن ۽ ٻئي طرف هڪ غريب ملاح، جنهن وٽ انسانيت جي سڃاڻپ اڃا زنده آهي.

ميهار جي شخصيت جو ٻيو اهم پاسو سندس ذميواريءَ جو احساس آهي. هن کي ڪوبه قانون مجبور نٿو ڪري ته هو لاش جو اطلاع ڏيڻ لاءِ سڄو ڏينهن ٿاڻن جا چڪر ڪاٽي. هو چاهي ها ته لاش کي نظرانداز ڪري پنهنجي روزگار ۾ لڳي وڃي ها، پر سندس ضمير کيس خاموش ويهڻ نٿو ڏئي. صبح کان رات تائين مسلسل تڪليفون سهڻ باوجود هو پنهنجي موقف تان پوئتي نٿو هٽي. اها ڳالهه واضح ڪري ٿي ته ميهار جو ڪردار اخلاقي فرض شناسي (Moral Responsibility) جو نمائندو آهي. جديد دور ۾ جڏهن اجتماعي بي حسي هڪ سماجي الميو بڻجي چڪي آهي، تڏهن ميهار جهڙو ڪردار انسان جي اندروني سچائيءَ جي بقا جو استعارو بڻجي سامهون اچي ٿو.

ڪهاڻي ۾ ميهار جو ڪردار تدريجي ارتقا مان گذري ٿو. شروعات ۾ هو هڪ سادو ۽ ڊڄندڙ ملاح نظر اچي ٿو، جيڪو پوليس جي دڙڪن کان گهٻرائجي وڃي ٿو، وڏي منشيءَ جي سامهون هٿ ٻڌي بيهي ٿو ۽ هر عملدار کي "صاحب" چئي مخاطب ٿئي ٿو. پر جيئن جيئن واقعا اڳتي وڌن ٿا، تيئن تيئن سندس شخصيت ۾ مزاحمت جو عنصر نمايان ٿيندو وڃي ٿو. اهو فني طور ڪهاڻيءَ جو هڪ ڪامياب پهلو آهي، جو ليکڪ ڪردار کي اوچتو انقلابي نه ٿو بڻائي، بلڪه زندگيءَ جي تجربي ۽ حالتن جي دٻاءَ هيٺ سندس شعور کي آهستي آهستي نروار ڪري ٿو.

هيءَ ارتقا ڪهاڻي جي آخري حصي ۾ پنهنجي عروج تي پهچي ٿي، جتي ميهار پهريون ڀيرو پوليس جي طاقت، هٿيارن ۽ ڌمڪين کان بي نياز ٿي کليل احتجاج ڪري ٿو ۽ درياهه، ماحول ۽ اجتماعي وجود جي تحفظ لاءِ مضبوط ٿي بيهي ٿو. سندس مزاحمت ان ڪري اهم آهي جو اها ڪنهن سياسي نظريي يا تنظيم جي پيداوار ناهي، بلڪه فطري اخلاقي شعور مان جنم وٺي ٿي.

ميهار جي شخصيت جو سڀ کان گهرو پهلو سندس سنڌوءَ سان روحاني وابستگي آهي. هو درياهه کي محض پاڻيءَ جي وهڪري طور نٿو ڏسي، بلڪه زندگيءَ جي سرچشمي، ماءُ ۽ تهذيبي وجود جي علامت طور محسوس ڪري ٿو. جڏهن هو چوي ٿو:

"سنڌو درياهه ڪو هڪڙي ماڻهوءَ جو نالو ناهي پر سنڌ جو ساهه آهي." (ص 105)

ته اهو بيان رڳو سندس ذاتي احساس نه، پر سنڌ جي صدين پراڻي ثقافتي شعور جي ترجماني بڻجي وڃي ٿو. سنڌي لوڪ روايتن ۾ درياهه کي زندگي، برڪت ۽ بقا جي علامت سمجهيو ويندو آهي. ميهار انهيءَ روايت جو جديد نمائندو نظر اچي ٿو، جيڪو درياهه جي وجود کي پنهنجي ذات ۽ پنهنجي اولاد جي مستقبل سان ڳنڍي ڏسي ٿو.

ادبي تنقيد جي اصطلاح ۾ ڏٺو وڃي ته ميهار جو ڪردار "اخلاقي هيرو" (Moral Hero)  جي زمري ۾ اچي ٿو. هو طاقتور نه آهي، پر حق تي بيهڻ جي جرئت رکي ٿو؛ هو علمي طور وڏو ماڻهو نه آهي، پر فطري دانائي جو مالڪ آهي؛ هو قانون جو ماهر نه آهي، پر انصاف جي بنيادي معنيٰ کي سمجهي ٿو. انهيءَ لحاظ کان ميهار جو ڪردار عالمي ادب جي انهن ڪردارن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪي فرد جي حيثيت ۾ طاقتور نظامن جي سامهون اصولي بيھڪ جو استعارو بڻجن ٿا.

 ”ٽيويهون در“ ۾ ميهار ملاح محض هڪ ڪردار نه، پر انساني احساس، اخلاقي ذميواري، ماحول دوستي ۽ اخلاقي ثابت قدميءَ جي علامت آهي. هو ان سماج ۾ انسانيت جي آخري آواز جِي حيثيت اختيار ڪري ٿو، جتي ادارا پنهنجو اخلاقي جواز وڃائي ويٺا آهن. ڪهاڻي جي پڄاڻيءَ تائين ميهار هڪ غريب ملاح کان وڌي اهڙي فڪري علامت بڻجي وڃي ٿو، جيڪا پڙهندڙ جي ذهن ۾ گهڻي دير تائين زنده رهي ٿي.

 

پوليس، بيوروڪريسي ۽ رياستي بيحسيءَ جو اظهار

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي ”ٽيويهون در“ جو هڪ اهم فڪري پهلو فرض شناسيءَ جي فقدان، بيوروڪريٽڪ پيچيدگين ۽ انتظامي ذميواريءَ کان فرار واري ذهنيت جي عڪاسي آهي. هيءَ ڪهاڻي صرف هڪ فرد جي تڪليف يا لاوارث لاش جي وارثيءَ جو مسئلو بيان نٿي ڪري، پر ان سڄي انتظامي ڍانچي تي تنقيدي نظر وجهي ٿي، جيڪو پنهنجي بنيادي ذميوارين جي ادائيگيءَ ۾ ناڪام ٿي چڪو آهي. ليکڪ ڪهاڻيءَ جي مختلف ڪردارن ۽ واقعن وسيلي اهڙي نظام جو نقشو پيش ڪري ٿو، جتي قانون جو مقصد انصاف مهيا ڪرڻ بدران ذميواريءَ کان بچڻ بڻجي وڃي ٿو.

ڪهاڻيءَ ۾ سڀ کان پهرين چوڪيدار جو ڪردار سامهون اچي ٿو. ميهار جڏهن انساني همدرديءَ جي جذبي سان لاش جو اطلاع ڏئي ٿو ته چوڪيدار جو پهريون ردعمل خوف ۽ لاتعلقيءَ تي ٻڌل نظر اچي ٿو. هو نه رڳو معاملي کان پاڻ کي پري رکي ٿو، پر ميهار کي به خبردار ڪري ٿو ته سندس نالو نه کڻي. هيءَ صورتحال ان سماجي نفسيات جي علامت آهي، جيڪا ادارتي جوابدھيءَ جي بدنامي ۽ انتقامي روين سبب جنم وٺي ٿي. عام ماڻهو ۽ اداري جا ننڍا ملازم به سچائيءَ جي حمايت ڪرڻ بدران پاڻ بچائڻ کي ترجيح ڏين ٿا.

پوليس جي سپاهين جو رويو ان بي حسيءَ کي وڌيڪ واضح ڪري ٿو. جڏهن ميهار کين لاش بابت ٻڌائي ٿو ته سندن دلچسپي هڪ انساني الميي ۾ نه، پر موبائل فون، فيس بڪ ۽ روڊ تي هلندڙ ٽريفڪ ۾ آهي. ليکڪ هتي نهايت باريڪ طنز سان اهو ڏيکاري ٿو ته جديد ٽيڪنالاجي ۽ روزمرهه جي مصروفيتن انسان جي اخلاقي حساسيت کي ڪيئن متاثر ڪيو آهي. هڪ نوجوان جي لاش جي موجودگي به انهن لاءِ ايتري اهميت نٿي رکي، جيتري سندن ذاتي آرام ۽ تفريح رکي ٿي. اهڙي تصوير ڪشي رياستي اهلڪارن جي غير ذميواريءَ تي هڪ سخت سماجي تبصرو آهي.

ڪهاڻيءَ جو سڀ کان وڌيڪ اهم تنقيدي رخ پوليس اسٽيشنن جي وچ ۾ ذميواريءَ جي منتقليءَ واري عمل ۾ ظاهر ٿئي ٿو. ميهار هڪ ٿاڻي کان ٻئي ٿاڻي ۽ پوءِ ٽئين ٿاڻي تائين ڀٽڪندو رهي ٿو، پر ڪنهن به اداري جو بنيادي سوال اهو ناهي ته لاش ڪنهن جو آهي، ان جي سڃاڻپ ڪيئن ٿيندي يا مقتول جي وارثن تائين ڪيئن پهچندو. سڀ کان اهم سوال اهو بڻجي وڃي ٿو ته لاش ڪهڙي حد ۾ پيو آهي. اهڙي صورتحال جديد بيوروڪريسيءَ جي ان الميي کي اجاگر ڪري ٿي، جنهن ۾ انساني مسئلو ثانوي ۽ قانوني دائري ڪار بنيادي حيثيت اختيار ڪري وڃي ٿو.

هن سڄي عمل ۾ "حد" جو تصور هڪ خطرناڪ ادارتي ذهنيت جي علامت بڻجي سامهون اچي ٿو. قانوني حدون بنيادي طور انتظامي سهولت لاءِ قائم ڪيون وينديون آهن، پر ڪهاڻيءَ ۾ اهي انساني همدرديءَ جي رستي ۾ رڪاوٽ بڻجي وڃن ٿيون. لاش هڪ انسان جي وجود جي علامت آهي، جڏهن ته "حد" هڪ بي جان انتظامي تصور آهي؛ پر ڪهاڻيءَ ۾ انساني وجود کان وڌيڪ اهميت حد کي ڏني وڃي ٿي. ليکڪ اهڙي تضاد ذريعي جديد رياستي نظام جي اخلاقي ناڪاميءَ کي وائکو ڪري ٿو.

ڪهاڻيءَ جو هڪ انتهائي اهم ۽ فڪري طور سگهارو منظر اهو آهي، جتي ميهار کي لاڪ اپ ۾ بند ڪيو وڃي ٿو. هتي صورتحال پنهنجي مڪمل الميي تي پهچي ٿي. جيڪو شخص انساني ذميواري نڀائيندي لاش جو اطلاع ڏيڻ آيو هو، اهو پاڻ ئي شڪي ۽ ڏوهاري بڻجي وڃي ٿو. هيءَ منظرنگاري رياستي طاقت جي ان الٽ منطق کي ظاهر ڪري ٿي، جتي حق جي ڳالهه ڪندڙ ۽ ذميواري نڀائيندڙ ماڻهو به ڏوهاري بڻجي سگهن ٿا. ميهار جو لاڪ اپ ۾ روئڻ رڳو سندس ذاتي تڪليف جو اظهار ناهي، بلڪه عام شهريءَ جي ان اجتماعي بي وسيءَ جي علامت آهي، جيڪا طاقتور ادارن جي سامهون محسوس ڪئي وڃي ٿي.

ڪهاڻيءَ جي آخري حصي ۾ پوليس جو رويو وڌيڪ خطرناڪ شڪل اختيار ڪري ٿو. هاڻي مقصد رڳو ذميواريءَ کان بچڻ نه ٿو رهي، بلڪه ثبوت کي لڪائڻ ۽ معاملي کي دٻائڻ بڻجي وڃي ٿو. پوليس قانون جي محافظ بدران قانون کان فرار حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي نظر اچي ٿي. اھڙو منظر جديد رياستن ۾ طاقت ۽ قانون جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تضاد جي علامتي عڪاسي ڪري ٿو.

صوبيدار جو ڪردار هن سڄي ادارتي ذهنيت جو نمائندو آهي. هو ڪنهن شيطاني يا غيرمعمولي شخصيت طور پيش نه ٿيو آهي، بلڪه هڪ اهڙي سرڪاري عملدار طور سامهون اچي ٿو، جنهن لاءِ نوڪري بچائڻ، جوابدهيءَ کان بچڻ ۽ مسئلي کي ٽارڻ انساني قدرن کان وڌيڪ اهم آهي. ان لحاظ کان صوبيدار هڪ فرد نه، پر هڪ ذهنيت جو استعارو بڻجي وڃي ٿو. سندس گفتگوءَ مان بار بار اهو احساس ٿئي ٿو ته هن لاءِ قانون ۽ انصاف جي بدران ذاتي مفاد ۽ انتظامي سهولت بنيادي ترجيح بڻجي چڪا آهن.

اها ڳالھه به ڌيان ڇڪائيندڙ آهي ته زيب سنڌي رياستي ادارن تي تنقيد ڪندي به پنهنجي بيانيي کي نعريبازي يا سياسي پروپيگنڊا ۾ تبديل نٿو ڪري. هو ڪٿي به سڌو سنئون تبصرو نٿو ڪري، بلڪه ڪردارن جي روين، مڪالمن ۽ واقعن وسيلي پڙهندڙ کي پاڻ نتيجو ڪڍڻ جو موقعو ڏئي ٿو. هيءَ فني خوبي ڪهاڻيءَ جي ادبي وقار کي بلند ڪري ٿي ۽ ان کي محض سماجي رپورٽنگ کان مٿانهون کڻي وڃي ٿي.

انهيءَ تناظر ۾ ڪهاڻي” ٽيويهون در“ رڳو هڪ لاش جي وارثيءَ جو داستان نه ٿي رهي، بلڪه اهڙي رياستي ۽ انتظامي نظام جو علامتي مطالعو بڻجي وڃي ٿي، جنهن ۾ انسانيت، ذميواري ۽ انصاف جا قدر مسلسل پوئتي ڌڪبا وڃن ٿا. ميهار جي اخلاقي استقامت ۽ پوليس جي ادارتي بي حسيءَ جي وچ ۾ پيدا ٿيندڙ تضاد ڪهاڻيءَ جي فڪري توانائيءَ جو بنيادي سرچشمو آهي. اهو ئي تضاد پڙهندڙ کي مجبور ڪري ٿو ته هو صرف ڪهاڻيءَ جي واقعن بابت نه، پر پنهنجي سماج ۽ رياستي ڍانچي بابت به سنجيدگيءَ سان سوچڻ شروع ڪري.

 

سنڌو درياهه: ماحولياتي، تهذيبي ۽ علامتي معنويت

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي  ”ٽيويهون در“ جو سڀ کان گهرو ۽ وسيع فڪري پهلو سنڌو درياهه جي علامتي حيثيت سان جُڙيل آهي. بظاهر ڪهاڻي جو مرڪز هڪ لاوارث لاش ۽ ان سان لاڳاپيل انتظامي مسئلو نظر اچي ٿو، پر ڪهاڻي جي آخري حصن ۾ واضح ٿئي ٿو ته ڪهاڻيڪار جو اصل موضوع لاش نه، بلڪه سنڌو درياهه جي وجود، تقدس ۽ بقا سان لاڳاپيل آهي. انهيءَ ڪري ڪهاڻي جو فڪري سفر هڪ لاش جي دريافت کان شروع ٿي آخرڪار درياهه جي معنويت تي اچي ختم ٿئي ٿو. هيءَ فني ترتيب ڪهاڻي کي هڪ عام سماجي واقعي جي دائري کان ڪڍي هڪ وسيع تهذيبي ۽ ماحولياتي بيانيي ۾ تبديل ڪري ٿي.

سنڌي سماج جي تاريخ، ثقافت ۽ اجتماعي شعور ۾ سنڌو درياهه صرف هڪ آبي ذريعو ناهي، بلڪه زندگيءَ، زرخيزيءَ، تهذيب ۽ بقا جي علامت آهي. سنڌ جي قديم تهذيب کان وٺي جديد دور تائين درياهه هتي جي ماڻهن جي معاشي، سماجي ۽ ثقافتي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي. شاهه لطيف سميت ڪيترن ئي سنڌي شاعرن ۽ اديبن سنڌوءَ کي محض فطري مظهر نه، پر هڪ جيئري ۽ شعوري وجود طور پيش ڪيو آهي. زيب سنڌي به انهيءَ ادبي روايت کي جديد تناظر ۾ اڳتي وڌائيندي سنڌوءَ کي هڪ اهڙي علامت بڻائي ٿو، جنهن سان انسان جي وجودي بقا ۽ اخلاقي ذميواري ڳنڍيل آهي.

ڪهاڻيءَ ۾ ميهار ملاح جو درياهه سان تعلق رڳو روزگار يا معاشي ضرورت تائين محدود ناهي. هو سنڌوءَ کي پنهنجي زندگيءَ جو حصو، پنهنجي تاريخ جو امين ۽ پنهنجي اولاد جي مستقبل جو ضامن سمجهي ٿو. جڏهن پوليس لاش کي درياهه جي پيٽ ۾ دفن ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي ته ميهار جي مزاحمت جو بنيادي سبب به اهوئي بڻجي ٿو. هن جي نظر ۾ درياهه جي بي حرمتي دراصل زندگيءَ جي بي حرمتي آهي. انهيءَ ڪري هو اعلان ڪري ٿو:

”مان درياهه کي قبرستان ٿيڻ نه ڏيندس.“ (ص 105)

هيءُ ڊائلاگ ڪهاڻي جي فڪري محور جي حيثيت رکي ٿو. بظاهر اهو لاش جي دفنائڻ بابت اعتراض آهي، پر گهري سطح تي اهو ماحولياتي حساسيت ۽ تهذيبي احتجاج جو اظهار آهي. ميهار لاءِ درياهه مرده شين جو مدفن نه، بلڪه زندگيءَ جو سرچشمو آهي.

ڪهاڻيءَ ۾ سنڌوءَ جي خشڪيءَ جا بار بار ايندڙ اشارا پڻ وڏي اهميت رکن ٿا. زيب سنڌي ڪهاڻيءَ جي پسمنظر ۾ موجود پاڻيءَ جي کوٽ کي فقط منظرنگاريءَ جي عنصر طور استعمال نٿو ڪري، بلڪه ان کي علامتي معنيٰ عطا ڪري ٿو. درياهه هاڻي پنهنجي قديم عظمت ۽ وهڪري کان محروم ٿي ويو آهي. پاڻيءَ جي جاءِ تي واريءَ جا ميدان آهن ۽ درياهه جي پيٽ ۾ رڳو واهيءَ جيترو پاڻي وهي رهيو آهي. هي منظر اڄوڪي سنڌ جي ماحولياتي بحران جي عڪاسي ڪري ٿو، جتي سنڌوءَ جو گهٽجندڙ وهڪرو هڪ اجتماعي الميي جي صورت اختيار ڪري چڪو آهي.

انهيءَ پسمنظر ۾ ميهار جو اهو جملو انتهائي معنيٰ خيز بڻجي وڃي ٿو ته:

”سنڌوءَ جي اڃ تڏهن پوري ٿيندي، جڏهن تارئون تار وهندو وڃي سمنڊ سان ملندو.“ (ص 106)

هتي درياهه کي انساني صفت عطا ڪئي وئي آهي. عام طور اڃ انسان کي لڳندي آهي، پر ميهار درياهه کي به اڃارو تصور ڪري ٿو. هيءَ Personification (انساني روپ ڏيڻ) ڪهاڻيءَ جي علامتي نظام کي وڌيڪ سگهارو بڻائي ٿي. درياهه جي اڃ دراصل ان جي گهٽجندڙ وهڪري، ماحولياتي استحصال ۽ فطري توازن جي بگاڙ جي علامت آهي. ميهار جي زباني ليکڪ هڪ اهم ماحولياتي حقيقت ڏانهن اشارو ڪري ٿو ته جڏهن درياهه سُڪي ٿو ته رڳو پاڻي گهٽ نٿو ٿئي، پر زندگيءَ جو سمورو نظام متاثر ٿئي ٿو.

ڪهاڻيءَ ۾ درياهه جي علامت جو هڪ ٻيو اهم پاسو به موجود آهي. سنڌو هتي صرف فطرت جي علامت ناهي، بلڪه اجتماعي ضمير ۽ تهذيبي سڃاڻپ جي به علامت آهي. پوليس ۽ بيوروڪريسي جي نمائندگي ڪندڙ ڪردار درياهه کي محض هڪ جاگرافيائي هنڌ طور ڏسن ٿا، جڏهن ته ميهار ان کي پنهنجي وجود جو حصو سمجهي ٿو. هتي دراصل ٻه مختلف فڪري رويا آمهون سامهون آهن: هڪ طرف طاقت، ضابطا ۽ انتظامي سهولت آهي، ٻئي طرف فطرت، محبت ۽ تهذيبي وابستگي آهي. ڪهاڻيءَ جي اخلاقي برتري يقيناً ميهار جي موقف کي حاصل ٿئي ٿي.

سنڌي ادب ۾ درياهه جي علامت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. شاهه عبداللطيف ڀٽائي جي شاعريءَ ۾ سنڌو ڪڏهن جدائيءَ جو استعارو بڻجي ٿو ته ڪڏهن وصال ۽ بقا جي علامت. ڀٽائيءَ وٽ درياهه رڳو پاڻي نه، پر عشق، سفر ۽ زندگيءَ جي علامت آهي. لطيف وٽ سامونڊي سرن ۾ درياهه ۽ سمنڊ انساني جستجو ۽ سفر جا استعارا بڻجي اُڀرن ٿا. ساڳي ريت شيخ اياز وٽ درياهه قومي وجود ۽ ڌرتي ڌڻين جي اصولي بيھڪ جي نشاني بڻجي سامهون اچي ٿو. ھن پنهنجي شاعريءَ ۾ سنڌوءَ کي قومي سڃاڻپ ۽ آزاديءَ جي علامت طور پيش ڪيو آهي. زيب سنڌي انهيءَ روايت کي جديد ماحولياتي شعور سان جوڙي هڪ نئين معنيٰ پيدا ڪري ٿو. سندس سنڌو صرف رومانوي يا جمالياتي علامت ناهي، بلڪه هڪ اهڙو وجود آهي، جيڪو انسان جي غلط پاليسين ۽ بي ڌيانيءَ سبب خطري ۾ آهي.

 عالمي ادب ۾ به درياهه کي گهڻين معنائن ۾ استعمال ڪيو ويو آهي. مارڪ ٽوئن جي The Adventures of Huckleberry Finn  ۾ مسيسپي درياهه آزاديءَ جي علامت آهي، جڏهن ته هرمن هيسه جي ناول Siddhartha  ۾ درياهه دانائي ۽ روحاني سجاڳيءَ جو استعارو بڻجي ٿو. زيب سنڌي جي ڪهاڻيءَ ۾ سنڌو انهن ٻنهي معنائن کان اڳتي وڌي ماحولياتي بقا ۽ تهذيبي وجود جي علامت بڻجي وڃي ٿو. انهيءَ لحاظ کان  ”ٽيويهون در“ جو فڪري دائرو مقامي هجڻ باوجود عالمي اهميت اختيار ڪري ٿو.

ڪهاڻيءَ جي آخري منظر ۾ درياهه جي علامت پنهنجي مڪمل جمالياتي ۽ فڪري صورت ۾ ظاهر ٿئي ٿي. جڏهن ميهار سڄي ڏينهن ۽ رات جي اذيتن کان پوءِ درياهه جي ٿوري پاڻيءَ وٽ پهچي ٻُڪ ڀري پاڻي پيئي ٿو ۽ کيس ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ ماءُ جي ٿڃ سندس وجود ۾ اوتجي رهي هجي، تڏهن ڪهاڻي پنهنجي بلند ترين علامتي سطح تي پهچي وڃي ٿي. هتي سنڌو ماءُ جي صورت اختيار ڪري ٿو، جڏهن ته ميهار هڪ اهڙو ٻار بڻجي وڃي ٿو، جيڪو ڄڻ پنهنجي اصل سرچشمي ڏانهن موٽي آيو هجي. ماءُ جي ٿڃ جي تشبيهه رڳو جمالياتي حسن پيدا نٿي ڪري، بلڪه سنڌوءَ جي زندگي بخش قوت ۽ تقدس کي به اجاگر ڪري ٿي.

اهڙيءَ طرح ڏسجي ته   ”ٽيويهون در“ ۾ سنڌو درياهه محض پسمنظر يا منظرنگاريءَ جو حصو ناهي، بلڪه ڪهاڻيءَ جو سڀ کان وڏو علامتي ڪردار آهي. لاش، پوليس، در ۽ حدون سڀ عارضي ۽ ثانوي عنصر آهن، جڏهن ته سنڌو زندگي، تهذيب، مزاحمت ۽ بقا جي دائمي علامت طور موجود رهي ٿو. انهيءَ ڪري چئي سگهجي ٿو ته زيب سنڌي هن ڪهاڻيءَ وسيلي رڳو ادارتي بي حسيءَ تي تنقيد نٿو ڪري، بلڪه سنڌوءَ سان محبت، فطرت دوستي ۽ تهذيبي ذميواريءَ جو هڪ سگهارو ادبي بيانيو پڻ تخليق ڪري ٿو.

 

ٻولي، بيانيي جي فني اڏاوت، منظر نگاري ۽ علامتي نظام

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي   ”ٽيويهون در“ جو سڀ کان نمايان فني پهلو ان جي ٻولي، بيانيي جي رواني، منظر نگاري ۽ علامتي اڏاوت آهي. هيءَ ڪهاڻي پنهنجي موضوع جيان ئي ٻوليءَ جي سطح تي به نهايت سادي، فطري ۽ زمين سان ڳنڍيل آهي. ليکڪ اهڙي ٻولي استعمال ڪئي آهي جيڪا هڪ پاسي عام پڙهندڙ لاءِ سرل ۽ سولي آهي ته ٻئي پاسي ادبي ۽ جمالياتي اثرن سان ڀرپور پڻ آهي. ڪهاڻيءَ ۾ ممڪن حد تائين مصنوعي لفظن، غيرضروري فلسفياڻي اظهار يا ڏکين جملن کان پاسو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. ان جي بدران سنڌ جي درياهي زندگي، ملاح برادريءَ جي روزمرهه جي گفتگو ۽ سرڪاري عملدارن جي ٻوليءَ کي سندن سماجي حيثيت موجب پيش ڪيو ويو آهي.

ميهار جي گفتگوءَ ۾ عاجزي، انساني درد ۽ فطرت سان وابستگي موجود آهي، جڏهن ته پوليس اهلڪارن جي ٻوليءَ ۾ حڪم، ڌمڪي، طنز ۽ بي حسي جا رنگ نمايان آهن. مثال طور:

”مهاڻو درياهه جو پُٽ هوندو آهي صوبيدار صاحب!“ (ص 105)

هي مختصر جملو ميهار جي سڄي شخصيت، سندس سڃاڻپ ۽ سندس فڪري موقف جو ترجمان بڻجي وڃي ٿو. هتي ٻولي رڳو رابطي جو ذريعو نه ٿي رهي، پر ڪردار جي نفسيات کي ظاهر ڪرڻ جو فني اوزار بڻجي وڃي ٿي.

ڪهاڻيءَ جي بيانيي ۾ به وڏي پختگي نظر اچي ٿي. واقعن جي ترتيب اهڙي نموني رکيل آهي جو پڙهندڙ ابتدا کان آخر تائين تجسس ۾ رهي ٿو. لاش جي دريافت کان شروع ٿيندڙ سفر مختلف ٿاڻن، عملدارن ۽ سرڪاري ادارن مان گذرندي آخرڪار هڪ وڏي اخلاقي ۽ فڪري تصادم تائين پهچي ٿو. هي ترتيب ڪهاڻيءَ کي رڳو هڪ واقعاتي بيان ٿيڻ کان بچائي، هڪ علامتي ۽ فڪري متن ۾ تبديل ڪري ٿي.

فني لحاظ کان ڪهاڻيءَ جو هڪ اهم عنصر ورجاءُ (Repetition) پڻ آهي. سڄي ڪهاڻيءَ ۾ بار بار ساڳيا منظر ۽ حالتون ورجائجن ٿيون: سوزوڪيءَ جو سفر، گرمي، اڃ، پگهر، ٿاڻا، سوال جواب، حدن جو تڪرار، عملدارن جي بي حسي. هي ورجاءُ اتفاقي نه پر شعوري فني حڪمت عملي آهي. ڪهاڻيڪار ان وسيلي بيوروڪريسي جي بي مقصد دائري (Bureaucratic Circle) کي محسوس ڪرائي ٿو. پڙهندڙ به ميهار سان گڏ ساڳي اذيت مان گذري ٿو ۽ اهڙيءَ ريت ڪهاڻيءَ جو تجربو وڌيڪ اثرائتو بڻجي وڃي ٿو.

ڪهاڻيءَ جي منظرنگاري (Imagery) پڻ نهايت طاقتور آهي. زيب سنڌي چند سٽن ۾ اهڙا بصري منظر تخليق ڪري ٿو جو پڙهندڙ پاڻ کي واقعي واري جاءِ تي موجود محسوس ڪرڻ لڳي ٿو. مثال طور ڪهاڻيءَ جي شروعاتي منظر تي نظر وجهجي:

”درياهه ۾ ڪنهن وڍيل وڻ جون ٽاريون هڪ ٻئي پويان لڙهنديون پئي آيون.“ (ص 95)

هي منظر فقط قدرتي بيان نه آهي، پر ايندڙ سانحي جو تمهيدي اشارو پڻ آهي. وهندڙ ٽاريون بعد ۾ لاش جي ظاهر ٿيڻ جو پيش خيمو بڻجن ٿيون.

ساڳيءَ ريت جڏهن ميهار سڄو ڏينهن ٿاڻن، سوزوڪين ۽ رستن ۾ ڀٽڪندو رهي ٿو ته ليکڪ گرمي، پگهر، ڌپ ۽ ٿڪاوٽ جا جيڪي منظر پيش ڪري ٿو، اهي فقط جسماني مشقت نه پر هڪ سماجي اذيت جو استعارو بڻجي وڃن ٿا:

”گرمي، پگهر، ڌپ، مڇين وانگي ماڻهن سان سٿيل سوزوڪيءَ جو سفر.“ (ص 99)

هتي منظرنگاري پڙهندڙ کي ميهار جي نفسياتي ۽ جسماني تڪليف جو سڌو احساس ڏياري ٿي.

زيب سنڌي منظرن کي رڳو بيان نٿو ڪري، بلڪه انهن ۾ جذبن ۽ معنائن جا تهه پيدا ڪري ٿو. مثال طور:

”وري ساڳيو ڄام شوري جو ڀڳل ٽٽل رستو، گرمي، مڇين وانگي سٿيل ماڻهو، پگهر، پگهر جي ڌپ.“ (ص 99)

هي مختصر بيان سنڌ جي سماجي ۽ انتظامي زوال جي مڪمل تصوير بڻجي وڃي ٿو. هتي ڀڳل رستو رڳو رستو ناهي، پر ٽٽل نظام جي علامت آهي.

ساڳيءَ طرح آخري منظر ۾:

”واريءَ تي ويهي، گوڏن ڀر جهڪي، سنڌوءَ جي پاڻي مان ٻُڪ ڀري هن پنهنجي وات ۾ اوتيو ته کيس ائين لڳو، ڄڻ هو ننڍڙو ٻار هجي ۽ سندس نڙيءَ منجهان ماءُ جي ٿڃ سندس اندر ۾ اوتجندي هجي.“ (ص 106)

هي منظر ڪهاڻيءَ جو جمالياتي عروج (Aesthetic Climax) آهي. هتي سنڌو ماءُ جي روپ ۾ ظاهر ٿئي ٿي ۽ ميهار هڪ ٻار جي صورت اختيار ڪري ٿو. ماءُ ۽ ٻار جو هي تعلق ڪهاڻيءَ جي سموري فڪري عمارت کي هڪ مقدس معنويت عطا ڪري ٿو.

تشبيهن ۽ استعارن جي لحاظ کان به   ”ٽيويهون در“ ھڪ شاهوڪار ڪهاڻي آهي. مثال طور:

”کاريءَ ۾ مڇين جيان ماڻهن سان سٿيل سوزوڪي.“ (ص 99)

”سندس اکين کي پنھنجي اندر ۾ ڪنڊي جيان چڀندي محسوس ڪيو.“ (ص 97)

”ڳڻتيءَ جي ڄار ۾ ڦاسي پيو.“ (ص 98)

”سندس دل درياهه جيڏي وڏي ٿي وئي.“ (ص 105)

اهي تشبيهون ۽ استعارا ڪهاڻيءَ جي ماحول مان ئي جنم وٺن ٿا. ڇاڪاڻ ته ميهار هڪ مهاڻو آهي، تنهن ڪري سندس احساسن جي اظهار لاءِ ”ڄار“، ”مڇي“، ”درياهه“، ”ونجهه“ ۽ ”ڪنڊي“ جهڙا استعارا فطري طور سڀاويڪ لڳن ٿا. هيءَ فني خوبي ڪهاڻيءَ کي مصنوعيت کان بچائي ٿي.

جديد افسانوي تنقيد ۾ اهڙي بيانيه کي "Concentrated Narrative Structure" چيو ويندو آهي، جتي واقعن جي ڪثرت بدران معنائن جي گهرائي تي زور ڏنو ويندو آهي.   ”ٽيويهون در“ ۾ به واقعن کان وڌيڪ اهميت انهن جي اخلاقي ۽ علامتي نتيجن کي حاصل آهي. علامتي سطح تي ڏسجي ته ڪهاڻيءَ جو عنوان   ”ٽيويهون در“ پاڻ ۾ گهڻ رخي معنيٰ رکي ٿو. ظاهري طور اهو بئراج جو هڪ دروازو آهي، پر معنوي سطح تي اهو ٻن دنيائن جي وچ وارو سرحدي نقطو آهي: انسانيت ۽ بي حسي، زندگي ۽ موت، ضمير ۽ طاقت، فطرت ۽ بيوروڪريسي جي وچ وارو در. اتفاق سان اهو ئي در ڪهاڻيءَ جي سڀ کان وڏي اخلاقي آزمائش جو مرڪز بڻجي وڃي ٿو.

ساڳيءَ طرح لاش پڻ هڪ وڏي علامت آهي. اهو ڪنهن هڪ نوجوان جو لاش نه، پر ان سڄي سماج جي مرده ضمير جي علامت آهي، جنهن کي هر ادارو پنهنجي ذميواريءَ کان پري ڌڪڻ چاهي ٿو. ان جي ابتڙ ميهار زندگي، ضمير، احتجاج ۽ انقلاب جي علامت طور سامهون اچي ٿو. انهيءَ لحاظ کان ”ٽيويهون در“ جي فني جوڙجڪ، ٻوليءَ جي فطري حسن، منظرنگاريءَ جي قوت، تشبيهن ۽ استعارن جي اثرانگيزي، ۽ علامتي نظام جي گهڻ رخي معنويت هن ڪهاڻيءَ کي جديد سنڌي افسانوي ادب جي قابلِ ذڪر تخليقن جي صف ۾ بيهاري ٿي. هيءَ ڪهاڻي رڳو هڪ واقعي جو بيان نه، پر فني پختگيءَ سان تخليق ڪيل اهڙو ادبي متن آهي، جيڪو پڙهندڙ کي جمالياتي لطف سان گڏ فڪري بيچيني پڻ عطا ڪري ٿو.

 

ڪردار نگاري، ميهار جي مزاحمتي شخصيت ۽ رياستي طاقت سان سندس تصادم

 

افسانوي ادب ۾ ڪردارَ ڪنهن به تخليق جو مرڪزي محور هوندا آهن. واقعا، منظر ۽ فڪر آخرڪار ڪردارن جي وسيلي ئي پنهنجو اظهار حاصل ڪندا آهن. زيب سنڌي جي ڪهاڻي  ”ٽيويهون در“ جي وڏي فني ڪاميابي ان جي ڪردارنگاريءَ ۾ لڪل آهي. هن ڪهاڻيءَ ۾ جيتوڻيڪ ڪيترائي ڪردار موجود آهن، پر سموري ڪهاڻي ٻن بنيادي قوتن جي تصادم تي بيٺل آهي: هڪ پاسي ميهار ملاح ۽ ٻئي پاسي رياستي مشينري جا نمائندا. هي تصادم فرد ۽ نظام، ضمير ۽ اختيار، انسانيت ۽ بي حسي، ۽ فطرت دوستي ۽ طاقت پرستيءَ جي وچ ۾ جاري دائمي جنگ جي علامت بڻجي وڃي ٿو.

ميهار ملاح ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ۽ سڀ کان وڌيڪ يادگار ڪردار آهي. ڪهاڻيءَ جي شروعات ۾ هو هڪ عام مهاڻو نظر اچي ٿو، جيڪو پنهنجي روزگار خاطر درياهه ۾ ڄار وجهي رهيو آهي. سندس سماجي حيثيت محدود آهي، تعليم يا سياسي طاقت به وٽس ڪانهي، پر ليکڪ آهستي آهستي سندس شخصيت جا اهڙا پهلو ظاهر ڪري ٿو، جيڪي کيس غيرمعمولي ڪردار بڻائي ڇڏين ٿا. هو جڏهن لاش ڏسي ٿو ته سڀ کان پهرين سندس اندر ۾ انسانيت جا جذبا جاڳن ٿا:

”پنهنجي پٽ جي عمر جي نوجوان جو لاش ڏسي ميهار جي دل کي جهٻو اچي ويو.“ (ص 95)

هي جملو ميهار جي ڪردار جو بنيادي تعارف آهي. هن لاءِ لاش ڪنهن نامعلوم ماڻهوءَ جو جسم نه، پر هڪ انسان جو وجود آهي. اهو ئي احساس کيس سڄي ڪهاڻيءَ ۾ سرگرم رکي ٿو.

ميهار جي شخصيت جو ٻيو اهم پاسو سندس ذميواريءَ جو احساس آهي. هو لاش ڏسي خاموشيءَ سان پنهنجي ڪم ۾ مصروف نه ٿو ٿي وڃي، بلڪه اطلاع ڏيڻ لاءِ ڀڄ ڊُڪ ڪري ٿو. چوڪيدار کان وٺي مختلف ٿاڻن تائين سندس سفر دراصل هڪ باشعور شهريءَ جي ذميواريءَ جي ادائيگي آهي. پر الميو اهو آهي ته جنهن سماج ۾ ادارا پنهنجون ذميواريون وساري ويٺا هجن، اتي ذميوار فرد ئي ڏوهاري بڻجي ويندو آهي.

ڪهاڻيءَ جي شروعات ۾ ميهار هڪ نرم مزاج، ڊنل ۽ محتاط انسان طور سامهون اچي ٿو. پوليس جي دڙڪن تي هيسجي وڃي ٿو، هٿ ٻڌي ڳالهائي ٿو ۽ هر عملدار کي ”صاحب“ چئي مخاطب ٿئي ٿو. پر جيئن جيئن ڪهاڻي اڳتي وڌي ٿي، تيئن تيئن سندس شخصيت ۾ هڪ فڪري ۽ اخلاقي تبديلي پيدا ٿيندي نظر اچي ٿي. اها تبديلي دراصل ڪهاڻيءَ جو اهم ترين فني ۽ فڪري عمل آهي.

جڏهن انتظامي ادارا لاش کي هڪ ضلعي کان ٻئي ضلعي ۾ ڌڪڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، تڏهن ميهار کي آهستي آهستي اها سمجهه اچي ٿي ته مسئلو رڳو هڪ لاش جو ناهي، پر هڪ اهڙي نظام جو آهي، جيڪو انسانيت کان خالي ٿي چڪو آهي. انهيءَ ادراڪ سان گڏ سندس شخصيت ۾ مزاحمت جو عنصر پيدا ٿئي ٿو.

ڪهاڻيءَ جي آخري حصي ۾ ميهار جو ڪردار پنهنجي مڪمل اوج تي پهچي ٿو. هو ساڳيو ماڻهو آهي، جيڪو صبح جو پوليس کان ڊڄي رهيو هو، پر هاڻي صوبيدار جي اکين ۾ اکيون وجهي چوي ٿو:

”مان درياهه کي قبرستان ٿيڻ نه ڏيندس.“ (ص 105)

هي جملو ڪهاڻيءَ جو اخلاقي مرڪز آهي. هتي ميهار صرف هڪ مهاڻو نه ٿو رهي، پر ضمير، سچائي ۽ اخلاقي ثابت قدميءَ جي علامت بڻجي وڃي ٿو.

فڪري سطح تي ميهار جو ڪردار عالمي ادب جي انهن ڪردارن سان مشابهت رکي ٿو، جيڪي اخلاقي سچائيءَ جي بنياد تي طاقتور نظامن جي سامهون بيهن ٿا. هن حوالي سان Sofocles  جيAntigone ،   The Old Man and the Sea جي Santiago ، ۽ The Grapes of Wrath جي Tom Joad جهڙن ڪردارن جو ذڪر ڪري سگهجي ٿو. انهن سڀني ڪردارن وانگر ميهار وٽ به ڪا سياسي طاقت يا سماجي اثر رسوخ ناهي، پر اخلاقي جرئت کيس وڏو بڻائي ٿي.

ٻئي پاسي پوليس ۽ انتظاميا جا ڪردار انفرادي شخصيتن طور نه، پر هڪ اجتماعي رويي جي نمائندگي طور پيش ڪيا ويا آهن. چوڪيدار، سپاهي، وڏو منشي، ننڍو منشي، جمادار ۽ صوبيدار مختلف فرد هجڻ باوجود هڪ ئي ذهنيت جا نمائندا آهن. انهن لاءِ لاش هڪ انسان جو وجود نه، پر "مسئلو" آهي، جنهن کان جان ڇڏائڻي آهي.

هتي ليکڪ وڏي مهارت سان بيوروڪريسي جي نفسيات کي وائکو ڪري ٿو. هر عملدار ڪوشش ڪري ٿو ته ذميواري ڪنهن ٻئي تي وڌي وڃي. ڪنهن کي لاش جي سڃاڻپ ۾ دلچسپي ناهي، ڪنهن کي موت جي سببن سان واسطو ناهي، ڪنهن کي وارثن جي ڳولا جو فڪر ناهي. سڀني جي دلچسپي فقط پنهنجي حد، پنهنجي ڪرسي ۽ پنهنجي بچاءَ تائين محدود آهي .هي صورتحال The Trial جي ڪافڪائي دنيا (Kafkaesque World)  جي ياد ڏياري ٿي، جتي انسان هڪ اهڙي بي رحم انتظامي نظام ۾ ڦاسي وڃي ٿو، جنهن جا قانون ۽ طريقا پاڻ به سمجهه کان ٻاهر هوندا آهن. ميهار جو مختلف ٿاڻن جي وچ ۾ ڀٽڪڻ ۽ هر هنڌ نئين رڪاوٽ سان منهن ڏيڻ انهيءَ ڪافڪائي فضا کي جنم ڏئي ٿو.

ڪهاڻيءَ جو سڀ کان طاقتور تصادم ميهار ۽ صوبيدار جي وچ ۾ پيدا ٿئي ٿو. هي رڳو ٻن فردن جو مقابلو ناهي، بلڪه ٻن نظرين جو ٽڪر آهي. صوبيدار لاءِ قانون طاقت جو اوزار آهي، جڏهن ته ميهار لاءِ اخلاقيات سڀ کان وڏي قوت آهي. صوبيدار بندوق، جيل ۽ ڪوڙن ڪيسن جي ڌمڪي ڏئي ٿو، جڏهن ته ميهار وٽ رڳو سچ ۽ ضمير جي طاقت آهي. ان ڪري  ”ٽيويهون در“ ۾ ڪردار نگاري محض فردن جي تصويرڪشي نه آهي، پر سماجي ۽ فڪري قوتن جي نمائندگي آهي.

 

سنڌو درياهه: ماحولياتي شعور، تهذيبي سڃاڻپ ۽ ڪهاڻيءَ جو ايڪوــ تنقيدي مطالعو

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي  ”ٽيويهون در "کي جيڪڏهن رڳو پوليس جي بي حسي، انتظامي نااهلي يا انساني همدرديءَ جي ڪهاڻي سمجهيو وڃي ته اها ان جي معنوي وسعت سان ناانصافي ٿيندي. حقيقت ۾ هيءَ ڪهاڻي پنهنجي گهري فڪري سطح تي سنڌو درياهه، ماحولياتي بحران، انساني بقا ۽ تهذيبي سڃاڻپ بابت لکيل هڪ اهم ادبي متن آهي. جديد ادبي تنقيد ۾ اهڙي مطالعي کي ايڪوــ تنقيد (Ecocriticism) چيو وڃي ٿو، جنهن ۾ ادب ۽ ماحول جي گڏيل لاڳاپن جو جائزو ورتو ويندو آهي.

ايڪوــ تنقيدي مفڪر Cheryll Glotfelty موجب ادب کي رڳو انسان مرڪز (Anthropocentric) نگاهه سان نه پر فطرت مرڪز (Ecocentric) نقطه نظر سان پڻ پڙهڻ گهرجي. زيب جي ڪهاڻي  ”ٽيويهون در“ اهڙي پڙهڻي جي مڪمل گنجائش فراهم ڪري ٿي، ڇاڪاڻ ته هتي درياهه رڳو پس منظر (Background) نه آهي، بلڪه هڪ زنده ۽ فعال وجود جي حيثيت رکي ٿو.

ڪهاڻيءَ ۾ سنڌو درياهه مسلسل موجود آهي. شروعات کان وٺي پڄاڻيءَ تائين هر اهم واقعو درياهه سان وابسته آهي. لاش به درياهه ۾ ملي ٿو، ميهار جي روزي به درياهه سان ڳنڍيل آهي، پوليس جي سازش به درياهه جي حوالي سان آهي ۽ آخرڪار اخلاقي فتح به درياهه جي تحفظ سان جڙيل آهي. ان لحاظ کان سنڌو هن ڪهاڻيءَ جو خاموش پر سڀ کان اهم ڪردار آهي.

ميهار جو درياهه سان تعلق معاشي ضرورت کان گهڻو اڳتي وڌي روحاني ۽ وجودي صورت اختيار ڪري وڃي ٿو. هو درياهه کي پاڻيءَ جو ذريعو نه، پر پنهنجي سڃاڻپ جو حصو سمجهي ٿو. جڏهن صوبيدار طنز ڪندي پڇي ٿو:

”درياهه تنھنجي پيءُ جي ٻني آهي ڇا؟“ (ص 105)

ته ميهار جو جواب ڪهاڻيءَ جو فڪري روح بڻجي وڃي ٿو:

.هن درياهه هزارين سالن کان اسان جي پيڙهين کي پاليو آهي.“ (ص 105)

هي جملو سنڌي تهذيب جي اجتماعي يادگيريءَ سان ڳنڍيل آهي. سنڌ جي تاريخ، زراعت، واپار، تمدن ۽ ثقافت جو بنياد سنڌو درياهه رهيو آهي. ان ڪري ميهار جي زبان مان نڪرندڙ هي لفظ دراصل هڪ فرد جا نه، پر صدين جي تهذيبي شعور جو پڙاڏو آهن.

ڪهاڻيءَ ۾ درياهه کي انسان وانگر محسوس ڪرڻ ۽ ان سان جذباتي تعلق قائم ڪرڻ جي روايت پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿي. ميهار چوي ٿو:

”درياهه رڳو وهندو ناهي، ساهه به کڻندو آهي.“ (ص 105)

هي ڊائلاگ محض شاعراڻو اظهار نه آهي، پر ماحولياتي شعور جو گهرو استعارو آهي. جديد ماحولياتي نظريي موجب نديون، جبل، ٻيلا ۽ سمنڊ رڳو قدرتي وسيلا (Resources) نه، پر جاندار ماحولياتي نظام (Living Ecosystems)  آهن. ميهار جي سوچ به ساڳئي تصور سان تعلق رکي ٿي.

هتي زيب سنڌي سنڌوءَ جي موجوده صورتحال ڏانهن به باريڪ اشارو ڪري ٿو. ڪهاڻيءَ جي آخري منظر ۾ سنڌو مڪمل وهندڙ درياهه نه، پر: ”واهيءَ جيترو وهندڙ پاڻي“ (ص 106) رهجي ويو آهي. هي تصوير سنڌو درياهه جي خشڪ ٿيڻ ۽ پاڻيءَ جي بحران بابت انتهائي دردناڪ علامت آهي. حقيقت ۾ ڪهاڻيءَ جو اهو منظر جديد سنڌ جي ماحولياتي الميي جو ادبي استعارو بڻجي وڃي ٿو. سنڌي ادب ۾ سنڌوءَ بابت اهڙي فڪري حساسيت جي هڪ ڊگهي روايت موجود آهي. جن مان ڀٽائي ۽ اياز جو مثال ھن کان اڳ ڏئي چڪو آھيان. زيب سنڌي انهن روايتن کي جديد ماحولياتي تناظر ۾ نئين معنيٰ سان پيش ڪري ٿو. سندس ميهار درياهه جي حسن جا گيت نه ٿو ڳائي، بلڪه ان جي بقا لاءِ جهيڙي ٿو. هي فرق جديد دور جي ماحولياتي چئلينجن کي ظاهر ڪري ٿو.

عالمي ادب ۾ پڻ فطرت ۽ درياهن کي اخلاقي ۽ تهذيبي علامتن طور پيش ڪرڻ جا ڪيترائي مثال ملن ٿا The Old Man and the Sea ۾ سمنڊ انساني وقار ۽ جدوجهد جي علامت آهي، جڏهن ته Moby-Dick ۾ سمنڊ ۽ وهيل انسان ۽ فطرت جي پيچيده لاڳاپي جي نمائندگي ڪن ٿا. اردو ادب ۾ انتظار حسين جي افسانن ۾ فطرت ۽ تهذيبي زوال جو رشتو بار بار سامهون اچي ٿو، جڏهن ته  مستنصر حسين تارڙ جي سفرنامن ۽ ناولن ۾ درياهن ۽ ماحول بابت گهري حساسيت موجود آهي. پر  ”ٽيويهون در“ جي انفراديت اها آهي ته هتي ماحولياتي مسئلو سڌو سنئون هڪ سماجي ۽ اخلاقي بحران سان ڳنڍجي وڃي ٿو.

ڪهاڻيءَ جو عروج پڻ فطرت دوست فڪر جي فتح سان وابسته آهي. پوليس لاءِ لاش هڪ ٻوجھ آهي، جنهن کي لڪائڻو آهي؛ جڏهن ته ميهار لاءِ اهو درياهه جي تقدس جو سوال آهي. هو پنهنجي جان جي خطري باوجود اعلان ڪري ٿو:

”مان سنڌوءَ کي مرڻ نه ڏيندس.“ (ص 106)

هي جملو ڪهاڻيءَ جي ايڪوــ تنقيدي معنيٰ کي مڪمل ڪري ٿو. هتي ”سنڌوءَ کي مرڻ نه ڏيندس“ جو مطلب رڳو هڪ لاش دفن ٿيڻ کان روڪڻ نه آهي، پر فطرت، ماحول ۽ تهذيبي سڃاڻپ جي تحفظ لاءِ تبديليءَ جو اعلان آهي.

ڪهاڻيءَ جي آخري منظر ۾ جڏهن ميهار سنڌوءَ جو پاڻي پيئي ٿو ۽ کيس ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ ماءُ جي ٿڃ پي رهيو هجي، تڏهن فطرت ۽ انسان جو تعلق پنهنجي سڀ کان پاڪ ۽ مقدس صورت ۾ سامهون اچي ٿو. ماءُ ۽ ٻار جي اها تشبيهه دراصل پوري ڪهاڻيءَ جو فڪري نچوڙ آهي. سنڌو ماءُ آهي، انسان ان جو اولاد آهي، ۽ اولاد جو فرض آهي ته ماءُ جي حفاظت ڪري.

انهيءَ لحاظ کان  ”ٽيويهون در“ جديد سنڌي ادب ۾ رڳو هڪ سماجي يا سياسي ڪهاڻي نه، پر هڪ اهم ماحولياتي ۽ تهذيبي منشور جي حيثيت رکي ٿي. زيب سنڌي هن ڪهاڻيءَ وسيلي اهو پيغام ڏئي ٿو ته جڏهن ادارا، قانون ۽ طاقت جا مرڪز انسانيت کان خالي ٿي وڃن، تڏهن فطرت سان محبت ۽ اخلاقي جرئت ئي سماج کي بچائي سگهي ٿي.

 

ادب ۾ لاوارث لاش، رياستي بي حسي ۽ مزاحمت جي موضوع جو تقابلي جائزو

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي  ”ٽيويهون در“ کي جڏهن تقابلي ادب جي تناظر ۾ پڙهجي ٿو ته معلوم ٿئي ٿو ته هيءَ ڪهاڻي پنهنجي موضوع جي اعتبار کان هڪ وسيع عالمي ادبي روايت سان ڳنڍيل آهي. انساني تاريخ ۾ اهڙا ڪيترائي دور آيا آهن، جڏهن فرد کي بي حس ادارن، جابر قوتن يا غيرانساني نظامن جي سامهون مزاحمت ڪرڻي پئي آهي. ادب اهڙن تجربن کي مختلف صورتن ۾ بيان ڪندو رهيو آهي. لاوارث لاش، انساني وقار جي توهين، بيوروڪريسي جي بي حسي ۽ اخلاقي احتجاج جا موضوع دنيا جي ڪيترن ئي اهم ادبي شاهڪارن ۾ موجود آهن.  ”ٽيويهون در“ به انهيءَ عالمي روايت جو حصو آهي، پر ان جي انفراديت سنڌو درياهه، سنڌي سماج ۽ مقامي تهذيب سان ان جي گهري وابستگيءَ ۾ موجود آهي.

سنڌي ادب ۾ جيڪڏهن هن ڪهاڻيءَ جي موضوعاتي پس منظر کي ڏٺو وڃي ته ان جون پاڙون عوامي مزاحمت ۽ انساني وقار جي انهن روايتن ۾ ملن ٿيون، جيڪي لوڪ داستانن کان وٺي جديد افسانوي ادب تائين پکڙيل آهن لطيف سائين جي شاعريءَ ۾ مارئي، سسئي ۽ سهڻي جهڙا ڪردار طاقت، جبر ۽ حالتن جي سامهون اخلاقي مزاحمت جا استعارا بڻجن ٿا. مارئي پنهنجي وطن، ڪکن، رشتن ۽ سڃاڻپ خاطر حڪمران جي طاقت کي رد ڪري ٿي، سسئي جبلن ۽ ريگستانن کي اورانگهي عشق جي جستجو جاري رکي ٿي، جڏهن ته سهڻي درياهه جي خطري باوجود پنهنجي سچائيءَ تان هٿ نه ٿي کڻي. ميهار ملاح جو ڪردار به انهيءَ مزاحمتي روايت جو جديد روپ آهي. فرق رڳو ايترو آهي جو مارئيءَ جي سامهون عمر آهي، سسئيءَ جي سامهون فاصلن جا جبل آهن، جڏهن ته ميهار جي سامهون جديد رياستي بيوروڪريسي بيٺي آهي.

جديد سنڌي افسانوي ادب ۾ پڻ سماجي ناانصافي ۽ انتظامي بي حسيءَ جا موضوع بار بار سامهون اچن ٿا، جيئن امر جليل جي افسانن ۾ فرد ۽ طاقت جو ٽڪراءُ نمايان آهي، جڏهن ته نورالھدى شاھ جي ڪهاڻين ۾ سماجي استحصال ۽ ادارتي ناانصافيون اهم موضوع طور ظاهر ٿين ٿيون. بهرحال  ”ٽيويهون در“ جي خاص ڳالهه اها آهي ته هتي سماجي تنقيد ماحولياتي ادراڪ سان گڏجي هڪ نئون فڪري افق پيدا ڪري ٿي.

اردو دب ۾ هن موضوع جو سڀ کان اهم حوالو شايد سعادت حسن منٽو جي ڪهاڻين ۾ ملي ٿو. منٽو جي شاهڪار ڪهاڻين جهڙوڪ  ”ٽوبا ٽيڪ سنگ“، ”کول دو“ ۽ ”ٺنڊا گوشت“ ۾ انساني جسم، لاش ۽ نه سڃاپجندڙ وجود رڳو فرد نه رهندا آهن، پر سياسي ۽ سماجي نظام جي ناڪاميءَ جا استعارا بڻجي ويندا آهن.  ”ٽوبا ٽيڪ سنگ" ۾ بشن سنگھه ٻن ملڪن جي وچ ۾ ڦاسي پوي ٿو؛  ”ٽيويهون در“ ۾ لاش ٻن ضلعن جي وچ ۾ ڦاسي پوي ٿو. ٻنهي حالتن ۾ اصل الميو سرحد يا حد بندي نه، پر انسانيت جي غير موجودگي آهي. ساڳيءَ ريت انتظار حسين جي افسانوي دنيا ۾ به زوال پذير تهذيب، اجتماعي بي حسي ۽ گم ٿيندڙ انساني قدرن جو موضوع نمايان آهي. انتظار حسين جا ڪردار گهڻو ڪري تاريخ ۽ حال جي وچ ۾ ڀٽڪندا رهن ٿا، جڏهن ته زيب سنڌي جو ميهار اخلاقي يقين سان ڀرپور ڪردار آهي، جيڪو گم ٿيل قدرن جي واپسيءَ جي علامت بڻجي سامهون اچي ٿو.

عالمي ادب ۾  ”ٽيويهون در“ کي پڙهندي سڀ کان وڌيڪ ياد ايندڙ نالو Franz Kafka جو آهي، جيڪو فوري طور ذھن تي تري اچي ٿو. خاص طور تي سندس مشهور ناول The Trial  ۾ جوزف ڪي هڪ اهڙي اداراتي ڄار ۾ ڦاسي وڃي ٿو، جتي قانون موجود آهي پر انصاف غائب آهي.  ”ٽيويهون در“ ۾ ميهار به لڳ ڀڳ ساڳئي قسم جي بيوروڪريٽڪ ٽڪساٽ ۾ ڀٽڪندو رهي ٿو. هو هڪ ٿاڻي کان ٻئي ٿاڻي ۽ پوءِ ٽئين ٿاڻي تائين وڃي ٿو، پر ڪٿي به مسئلي جو حل نٿو مليس. ڪافڪا جي دنيا وانگر هتي به نظام موجود آهي، پر ان جو مقصد مسئلو حل ڪرڻ بدران فرد کي وڌيڪ منجهائڻ آهي. هن ڪهاڻيءَ جِي ان کان ويجهي فڪري نسبت اينٽيگوني سان قائم ٿئي ٿي. سوفوڪليس جي هن لازوال يوناني الميي ۾ اينٽيگوني حڪمران جي حڪم جي خلاف وڃي پنهنجي ڀاءُ جي تدفين جو حق طلب ڪري ٿي. رياست جو قانون هڪ پاسي آهي ۽ اخلاقي ذميواري ٻئي پاسي. اينٽيگوني پنهنجي جان جي قيمت تي به اخلاقي سچائيءَ تان هٿ نه ٿي کڻي.  ”ٽيويهون در“ ۾ ميهار جو موقف ۾ به ڪافي حد تائين اھڙو ئي آهي. هو به هڪ لاش جي حرمت ۽ درياهه جي تقدس لاءِ رياستي طاقت جي سامهون بيهي ٿو. ٻنهي ڪردارن جي اخلاقي جرئت انهن کي ادبي اھميت عطا ڪري ٿي.

انساني وقار ۽ سماجي انصاف جي حوالي سان The Grapes of Wrath پڻ اهم حوالو آهي. جان اسٽائن بيڪ جي انهيءَ ناول ۾ عام ماڻهو معاشي ۽ سماجي قوتن جي ظلم خلاف پنهنجي انسانيت بچائڻ جي جدوجهد ڪن ٿا. زيب سنڌي جي ڪهاڻي جو ڪردار ميهار به ساڳئي قسم جي اصولي مزاحمت جو نمائندو آهي. هو غريب آهي، ڪمزور آهي، پر اخلاقي سطح تي طاقتور آهي. Albert Camus  جي ناول The Plague  سان به هن ڪهاڻيءَ جي فڪري نسبت جوڙي سگھجي ٿي. "دي پليگ" ۾ ڊاڪٽر ريو، وبا جي خلاف آواز اٿاري ٿو، جيتوڻيڪ کيس خبر آهي ته هو مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهندو. ساڳيءَ طرح ميهار به ڄاڻي ٿو ته پوليس جي طاقت اڳيان هو ڪمزور آهي، پر پوءِ به اخلاقي ذميواريءَ تان هٿ نٿو کڻي. ڪاميو جي نظر ۾ انساني عظمت جو سرچشمو مزاحمت آهي؛ زيب سنڌي جو ميهار پڻ انهيءَ مزاحمتي انسان جو نمائندو آهي. ساڳيءَ ريت George Orwell  جي تخليقن، خاص طور تي Nineteen Eighty-Four  ۾ طاقت ۽ سچ جي وچ ۾ ٽڪراءُ بنيادي موضوع آهي. اورويل جي دنيا ۾ طاقت حقيقت کي بدلائڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته  ”ٽيويهون در“ ۾ پوليس لاش جي حقيقت کي لڪائڻ ۽ دفن ڪرڻ چاهي ٿي. ٻنهي حالتن ۾ سچ هڪ احتجاجي طاقت طور سامهون اچي ٿو.

زيب جي ھيءَ ڪھاڻي پڙھڻ پڄاڻان اردو ادب جي وڏي هندستاني افسانه نگار پريم چند جي ڪهاڻي ”ڪفن“ به ياد اچي ٿي، جتي هڪ لاش سماجي زوال ۽ اخلاقي بحران جي علامت بڻجي وڃي ٿو. البته "ڪفن" ۾ بي حسي عوام جي اندر موجود آهي، جڏهن ته  ”ٽيويهون در“ ۾ بي حسي انتظامي ادارن جي اندر موجود آهي. ميهار جي صورت ۾ انسانيت زندهه آهي، جڏهن ته پوليس جو ادارو اخلاقي طور مرده نظر اچي ٿو.

ڪهاڻي  ”ٽيويھون در“ سنڌو درياهه، ڄامشورو، حيدرآباد ۽ مقامي پوليس جي مخصوص ماحول مان جنم وٺي ٿي، پر ان جا سوال سڄي دنيا جي انسانن سان لاڳاپيل آهن: جڏهن ادارا پنهنجي ذميواري وساري ويهن ته انسانيت جو بار ڪير کڻندو؟ جڏهن قانون انصاف کان خالي ٿي وڃي ته اخلاقي سچائيءَ جو محافظ ڪير هوندو؟ ۽ جڏهن طاقت حقيقت کي دفن ڪرڻ چاهي ته مزاحمت جو آواز ڪٿان اڀرندو؟ زيب سنڌي جو جواب ميهار جي صورت ۾ سامهون اچي ٿو. اهو هڪ عام مهاڻو آهي، پر پنهنجي اخلاقي جرئت جي ڪري عالمي ادب جي انهن يادگار ڪردارن جي قطار ۾ شامل ٿي وڃي ٿو، جيڪي فردي سطح تي ڪمزور هوندي به اخلاقي سطح تي ناقابلِ شڪست ثابت ٿيندا آهن.

انهيءَ تقابلي جائزي مان واضح ٿئي ٿو ته  ”ٽيويهون در“ جو موضوع جيتوڻيڪ عالمي ادب جي هڪ وڏي روايت سان ڳنڍيل آهي، پر ان جي فني ۽ فڪري انفراديت ان جي مقامي رنگ، سنڌو درياهه سان وابستگي، ماحولياتي حساسيت ۽ سنڌي سماج جي مخصوص حالتن ۾ موجود آهي. زيب سنڌي نه رڳو بيوروڪريسي جي بي حسيءَ کي وائکو ڪري ٿو، پر اهو به ڏيکاري ٿو ته عام ماڻهوءَ جو ضمير اڃا زنده آهي ۽ اهو ضمير ئي ڪنهن سماج جي آخري اميد هوندو آهي.

اهڙيءَ ريت  ”ٽيويهون در“ کي صرف هڪ سماجي ڪهاڻي يا احتجاجي افسانو چئي محدود نٿو ڪري سگهجي. هيءَ ڪهاڻي سنڌي ادب ۾ مزاحمتي شعور، انساني وقار، فطرتي شعور ۽ اخلاقي جرئت جي اهڙي فني اظهار طور سامهون اچي ٿي، جنهن کي سنڌي افسانوي ادب جي قدر لائق تخليقن ۾ شمار ڪري سگهجي ٿو.

 

نسيم کرل جي ”چوٽيهون در“ ۽ زيب سنڌي جي  ”ٽيويهون در“ جو تقابلي مطالعو

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي  ”ٽيويهون در“ کي پڙهندي نسيم کرل جي شاهڪار ڪهاڻي ”چوٽيهون در“ جي ياد تازي ٿي وڃي ٿي. ٻنهي ڪهاڻين جو بنيادي واقعو بئراج جي درن ۾ ڦاٿل هڪ لاوارث لاش سان لاڳاپيل آهي، جنهن جي ذميواري قبول ڪرڻ کان پوليس ۽ انتظامي ادارا لنوائن ٿا.

نسيم کرل جي ڪهاڻيءَ ۾ جڏهن گيج ريڊر غلام محمد، سسي ڪَٽيل هڪ عورت جي لاش جو اطلاع ڏيڻ لاءِ ٿاڻي تي پهچي ٿو ته صوبيدار کيس چوي ٿو:

”واه قلندر! ميان، وڃ روهڙي ٿاڻي. ان حد ۾ نه اسان جو اڌ نه ٽهائي.“ (ص 97)

۽ پوءِ روهڙي ٿاڻي تي پهچڻ کان پوءِ کيس وري ٻڌايو وڃي ٿو:

”ميان، لاش ته ٽيٽيهين در ۾ آ، اها اسان جي حد ڪانهي.“ (ص 100)

اهڙيءَ طرح هڪ مقتول عورت جو لاش پوليس جي حدبندين ۽ بي حسيءَ جي وچ ۾ هڪ در کان ٻئي در تائين منتقل ٿيندو رهي ٿو.

زيب سنڌي جي ڪهاڻيءَ ۾ به ساڳي صورتحال پيدا ٿئي ٿي. ميهار جڏهن لاش بابت اطلاع ڏئي ٿو ته هڪ ٿاڻي کان ٻئي ٿاڻي ڏانهن موڪليو وڃي ٿو. ننڍو منشي کيس ٻڌائي ٿو:

”لاش ڀلي ٽيويهين در ۾ ۽ حيدرآباد ضلعي جي حد ۾ هجي پر اها حد اسان جي ٿاڻي جي ناهي.“ (ص  102)

۽ پوءِ وڌيڪ چوي ٿو:

”بئراج جي اوڀاري پاسي وارو اڌ حصو به حيدرآباد ضلعي ۾ ته آهي پر اها حد مين روڊ جي ٻي پاسي واري ٿاڻي جي آهي.“ (ص 102)

انهن ٻنهي اقتباسن مان واضح ٿئي ٿو ته ٻنهي ڪهاڻين ۾ ادارتي ذميوارين کان لاتعلقي، بي حسي ۽ فرض شناسيءَ کان فرار هڪ گڏيل موضوع طور موجود آهي.

بهرحال ٻنهي ڪهاڻين جي فڪري منزل مختلف آهي. نسيم کرل وٽ غلام محمد جو ڪردار آخرڪار سرڪاري نظام کان مايوس ٿي وڃي ٿو. جڏهن لاش چوٽيهين ۽ ٽيٽيهين در جي وچ ۾ بار بار منتقل ٿئي ٿو ته هو نيٺ چوي ٿو:

”ٻنهي صوبيدارن لاوارث لاش ڪونه ورتو، سو ان کي ان بادشاهه جي حوالي ڪيم، جنهن جون حدون تمام وڏيون آهن. هيڏانهن سکر بئراج ته هوڏانهن عربي سمنڊ.“ (ص 102)

هي جملو سرڪاري ناڪاميءَ تي هڪ گهري طنز آهي.

ان جي ابتڙ زيب سنڌي جي ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار ميهار سرينڊر نٿو ڪري. جڏهن پوليس لاش کي درياهه ۾ لوڙهڻ يا درياهه جي پيٽ ۾ دفن ڪرڻ چاهي ٿي ته هو اخلاقي ثابت قدميءَ جو مظاھرو ڪندي  اعلان ڪري ٿو:

”مان درياهه کي قبرستان ٿيڻ نه ڏيندس.“ (ص 105)

۽ اڳتي هلي سندس اختلاف وڌيڪ واضح ٿي وڃي ٿو:

”ڀلي مون کي اڦٽ ماري ڇڏيو پر مان توهان کي درياهه جي پيٽ ۾ لاش پورڻ به نه ڏيندس.“ (ص 105)

جڏهن ته ڪهاڻيءَ جو سڀ کان اهم فڪري بيان هي آهي:

”سنڌو درياهه ڪو هڪڙي ماڻهوءَ جو نالو ناهي پر سنڌ جو ساهه آهي.“ (ص 105)

هتي زيب سنڌي، نسيم کرل جي سماجي حقيقت نگاريءَ کي ماحولياتي شعور (Ecological Consciousness)  سان ڳنڍي ٿو. نسيم کرل وٽ مسئلو صرف هڪ لاوارث لاش ۽ انتظامي بي حسي آهي، جڏهن ته زيب سنڌي وٽ سنڌو درياهه جي بقا، ماحولياتي تحفظ ۽ فطرت سان انساني وابستگي مرڪزي موضوع بڻجي وڃن ٿا.

انهيءَ لحاظ کان چئي سگهجي ٿو ته  ”ٽيويهون در“، ”چوٽيهون در“ جي فني ۽ موضوعاتي روايت جو تسلسل ته آهي، پر زيب سنڌي ان روايت کي نئين دور جي ماحولياتي فڪر سان همڪنار ڪري ان ۾ نوان معنوي پهلو شامل ڪيا آهن. نسيم کرل وٽ لاش رياستي بي حسيءَ جو استعارو آهي، جڏهن ته زيب سنڌي وٽ سنڌو درياهه زندگي، تهذيب ۽ اجتماعي وجود جي علامت بڻجي سامهون اچي ٿو.

 

ڪهاڻيءَ جو معروضي ۽ تنقيدي اڀياس

 

هر ادبي شاهڪار وانگر  ”ٽيويهون در“ جتي فڪري اوج ۽ موضوعاتي گهرائيءَ تي بيٺل آهي، اتي اڻ ڌُري تنقيدي نگاهه سان ڏسڻ تي ان ۾ ڪجهه اهڙا فني جهول به نظر اچن ٿا، جن کي وڌيڪ پختگي بخشي ڪهاڻيءَ جي معيار کي اڃا به بلند ڪري سگهجي ٿو. ان سلسلي ۾ سڀ کان پهرين ڳالهه هيءَ آهي ته ڪهاڻيءَ ۾ ميهار ملاح جو ڪردار جيتوڻيڪ هڪ عظيم اخلاقي هيرو بڻجي اڀري ٿو، پر ڪهاڻيءَ جي پڄاڻيءَ تي سندس مڪالمن ۾ هڪ قسم جو خطيباڻو ۽ اسٽيج وارو انداز (Melodramatic Tone)  نمايان ٿي بيھي ٿو. هڪ اڻ پڙهيل، غريب ۽ ٻهراڙيءَ جي ملاح جي زبان مان اهڙا جملا ته ”سنڌو درياهه ڪو هڪڙي ماڻهوءَ جو نالو ناهي پر سنڌ جو ساهه آهي“، سندس فطري نفسيات ۽ ماحول سان مڪمل مطابقت نٿا رکن. هتي فني ضرورت اها هئي ته ڪھاڻيڪار ميهار کان اهڙا وڏا فڪري جملا سڌو سنئون چوائڻ بدران، اهي سڄا خيال کيس ملاحي ٻولين جي لوڪ استعارن، ندين، مڇين يا لهرن جي مخصوص اصطلاحن جي ذريعي بيان ڪرائي ها. ائين ڪرڻ سان نه صرف ڪردار جي سادگي برقرار رهي ها، پر ان منظر جو جمالياتي حسن به وڌيڪ زنده ۽ معتبر لڳي ها.

هڪ ٻيو اهم فني پهلو ڪهاڻيءَ جي مرڪزي سبب، يعني ان لاوارث لاش سان تعلق رکي ٿو. ڪهاڻيءَ جو شروعاتي تجسس ان نوجوان جي لاش تان اڀري ٿو، پر پڄاڻيءَ تائين پهچندي، درياءَ جي مالڪي ۽ پوليس جي جهيڙي ۾ پڙهندڙ ان مئل انسان جي وجود، سندس وارثن ۽ ذاتي الميي کي مڪمل طور وساري ويھي ٿو، جنهن ڪري اهو لاش رڳو هڪ مادي شيءِ (Prop/Object)  بڻجي رهجي وڃي ٿو. جيڪڏهن ليکڪ ان لاش جي کيسن مان ڪا اهڙي نشاني، ڪارڊ يا تصوير برآمد ڪرائي ها، جيڪا سنڌ جي موجوده نوجوان نسل جي بيروزگاري، تعليمي زوال يا بدامنيءَ جي ڪا ڪهاڻي چٽي ها، ته ڪهاڻيءَ جو سماجي ۽ سياسي الميو صرف حدن جي جهيڙي تائين محدود نه رهي ها، پر هڪ عالمي انساني الميو بڻجي پوي ها.

آخر ۾، متني ميل جول (Intertextuality)  جي حوالي سان ڏسجي ته هيءَ ڪهاڻي نسيم کرل جي ڪلاسيڪي ڪهاڻي ”چوٽيهون در“ کان تمام گهڻو متاثر نظر اچي ٿي. جيتوڻيڪ زيب سنڌي ان ۾ ماحولياتي رخ شامل ڪري هڪ نئين فڪري منزل ضرور طئي ڪئي آهي، پر واقعاتي طور تي ٿاڻن جي حدن جا مڪالما ۽ منشين جا جواب نسيم کرل جي فريم ورڪ سان ايترو ته هڪجهڙائي رکن ٿا، جو ڪهاڻيءَ جي پنهنجي انفراديت ڪجهه حد تائين دٻجي وڃي ٿي. ان اثر کان مڪمل آزاد ٿيڻ لاءِ جيڪڏهن ٿاڻن جي چڪر واري منظر کي ٿورو مختصر رکي، اڄوڪي دور جي ڄامشوري ۽ حيدرآباد جي جديد بيوروڪريسي ۽ هاڻوڪي انتظاميا جي جديد روين جا نوان پهلو شامل ڪيا وڃن ها، ته هيءَ ڪهاڻي پنهنجي اسلوب ۾ وڌيڪ منفرد، همعصر ۽ نئين دور جي تقاضائن سان مڪمل طور هم آهنگ شاهڪار بڻجي سامهون اچي ها.

 

نتيجو:

 

زيب سنڌي جي ڪهاڻي  ”ٽيويهون در“ جديد سنڌي افساني جي اهم تخليقن مان هڪ آهي، جيڪا هڪ معمولي واقعي کي وسيع سماجي، اخلاقي ۽ فڪري معنائن سان همڪنار ڪري ٿي. بظاهر لاوارث لاش جي حوالي سان مختلف ٿاڻن جي حدبندين ۽ انتظامي رويي جو بيان پيش ڪندڙ هيءَ ڪهاڻي دراصل انسان دوست قدرن، فرد ۽ نظام جي ٽڪراءَ، ۽ اخلاقي ذميواريءَ جي سوالن کي مرڪز بڻائي ٿي.

ڪهاڻيءَ جو مرڪزي ڪردار ميهار اخلاقي جرئت، انساني همدردي ۽ فطرت سان وابستگيءَ جي علامت طور سامهون اچي ٿو، جڏهن ته پوليس ۽ انتظاميا بي حس ادارتي ڍانچي جي نمائندگي ڪن ٿا. انهيءَ تضاد وسيلي ڪهاڻيڪار اهو واضح ڪري ٿو ته سماج جي حقيقي طاقت قانوني اختيار ۾ نه، پر اخلاقي شعور ۾ موجود هوندي آهي.

فني اعتبار کان ڪهاڻيءَ جي علامتي جوڙجڪ، منظرنگاري، مڪالمن جي فطري رواني ۽ بيانيي جي تسلسل ان کي اثرائتي ادبي تخليق بڻائين ٿا. خاص طور سنڌو درياهه کي زندگي، تهذيب ۽ فطرتي وجود جي علامت طور پيش ڪرڻ ڪهاڻيءَ کي ماحولياتي تناظر سان پڻ ڳنڍي ٿو. انهيءَ لحاظ کان  ”ٽيويهون در“ سماجي تنقيد، اخلاقي بصيرت ۽ ماحولياتي حساسيت جو هڪ گڏيل ادبي اظهار آهي.

تقابلي ادب جي تناظر ۾ هيءَ ڪهاڻي عالمي ادب جي انهن اهم تخليقن سان فڪري هم آهنگي رکي ٿي، جن ۾ فرد جي اخلاقي سچائي رياستي يا ادارتي قوتن سان ٽڪرائجي ٿي. ان ڪري  ”ٽيويهون در“ پنهنجي مقامي رنگ ۽ سنڌو درياهه سان وابستگي برقرار رکندي به آفاقي انساني تجربن جي نمائندگي ڪري ٿي.

نسيم کرل جي ”چوٽيهون در“ سان تقابلي مطالعو پڻ واضح ڪري ٿو ته زيب سنڌي ساڳئي موضوعاتي روايت کي نون فڪري پاسن سان وسيع بڻايو آهي. جيتوڻيڪ ڪهاڻيءَ ۾ ڪجهه فني سوالن تي وڌيڪ بحث جي گنجائش موجود آهي، تنهن هوندي به اها پنهنجي فڪري سگهه، علامتي معنويت ۽ ادبي پختگيءَ سبب جديد سنڌي افساني جي قابلِ ذڪر ۽ يادگار تخليقن ۾ شمار ٿيڻ جي حقدار آهي.

 

 (Bibliography)ڪتابيات

 

1.      سنڌي زيب  ”ٽيويهون در“ (ڪهاڻي) ٽه ماهي ”مهراڻ“ ــ 2 (ايڊيٽر: جبران زيب) اپريل ــ جون 2026

2.      کرل نسيم ”نسيم کرل جون ڪهاڻيون“ (مرتب: دانش نواز) روشني پبليڪيشن 2007ع، ڊجيٽل ايڊيشن: سنڌ سلامت ڪتاب گهر 2016ع

3.      Kafka, Franz. The Trial. Translated by Willa and Edwin Muir. London: Penguin Classics, 2000.

4.      Camus, Albert. The Plague. Translated by Stuart Gilbert. London: Penguin Books, 2001.

5.      Orwell, George. Nineteen Eighty-Four. London: Secker & Warburg, 1949.

6.      Garrard, Greg. Ecocriticism. London: Routledge, 2012.

7.      Tyson, Lois. Critical Theory Today: A User-Friendly Guide. New York: Routledge, 2015.

8.      Eagleton, Terry. Literary Theory: An Introduction. Oxford: Blackwell Publishing, 2008.